Netta Barzilai, Izrael w Eurowizji/ Eurowizja w Izraelu

Eurowizja. Mamy zwycięzcę. Konkurs Piosenki Eurowizji 2018 wygrała izraelska artystka Netta (Netta) Barzilaj ze swoją oryginalną piosenką Toy z treściami feministycznymi. Następna Erowizja w Izraelu, przyjrzyjmy tymczasem się znaczeniu utworu i historii uczestnictwa Izraela w Eurowizji.

Eurowizja w Izraelu
kliknij, żeby zobaczyć na youtubie
Eurowizja w Izraelu
Azerbejdżan, Izrael i Australia w Eurowizji?

Oto i zwycięska piosenka Toyhttps://youtu.be/UFZ2F8V9qVk. Została wykonana przez 25-letnią Netę Barzilaj (נטע ברזילי‎). Szybko powstał jidyszowy cover/ parodia piosenki, a także próba coveru po hebrajsku. Powstała też parodia prozwierzęca. Tymczasem Izraelczycy się cieszą, próbują naśladować dźwięki Nety niedługo po jej zwycięstwie, jeden z ortodoksów nawet tańczy z innymi po jej wygranej (chasydzi bracławscy lubią tańczyć zwłaszcza na ulicach izraelskich miast, śpiewając “na nach nachman meuman“) i oznajmia: “ludzie, cieszcie się życiem! Rabbi Nachman was kocha. Dla znających język francuski: więcej o ortodoksyjnych Żydach tańczących do piosenki Barzilai w linku. Na swoim oficjalnym kanale na youtubie Neta uczy jak tańczyć do jej piosenki.

Niektórzy mają problem z tym, że takie kraje jak Izrael, Turcja, Australia biorą udział w EURO(!)wizji. W dodatku teraz odbędzie się już kolejna Eurowizja w Izraelu. Jednak przynajmniej część Turcji leży w Europie. Izrael natomiast leży blisko (a według niektórych Europa to największy półwysep Azji ;)), a kontakty z krajami arabskimi są ograniczone lub konfliktowe: z pieczątką z Izraela w paszporcie nie wjedziesz do kraju arabskiego (na szczęście na lotnisku w Tel Awiwie można dostać pieczątkę na oddzielnej od paszportu kartce), większość krajów arabskich nie uznaje istnienia Izraela, a historyczny fakt Holokaustu jest zaprzeczany, tak więc Izrael w swoim regionie jest odosobnioną “wyspą” (nieco zmieniło się to po rozmowach pokojowych z Egiptem i Jordanią). Australia i Izrael poza Eurowizją nie miałyby szans na wzięcie udziału w jakimś lokalnym konkursie: Australia sama w sobie jest kontynentem, więc brakuje jej konkurencji, a Izrael z wymienionych już powodów jest wykluczany z uczestnictwa w oficjalnym życiu dyplomatycznym, kulturowym czy sportowym: nawet podczas światowych konkursów muzycznych i sportowych izraelscy zawodnicy są wykluczani przez kraje arabskie, nawet dzieci (Tunezja, najbardziej demokratyczny kraj arabski, nie chciała wpuścić siedmioletniej Izraelki do kraju na mistrzostwa w szachach dla dzieci). Ponadto Izrael został założony w dużej mierze przez Żydów z Europy (którzy udali się tam ze względów ciężkiej sytuacji ekonomicznej,  ideologii syjonistycznej, żeby zakładać kibuce, uciekając przed prześladowaniami i Holokaustem), którzy przynieśli tu wiele elementów nowoczesnej kultury europejskiej, jednakże proporcje zaczęły się zmieniać i dzisiaj większość Żydów w Izraelu to potomkowie tych wypędzonych z krajów arabskich, a więc wywodzących się bardziej z kultury orientalnej niż europejskiej (dodatkowo 20% obywateli Izraela to Arabowie, np. kapitanem izraelskiej drużyny piłkarskiej jest właśnie Izraelski Arab). Jednak Europa to konstrukt kulturowy, a granice są płynne i może warto je przekraczać.

W piosence co prawda tylko raz pojawia się fraza po hebrajsku (“ani lo buba szelcha“), ale wybrałem kilka fraz z oficjalnej (zaakceptowanej przez Akademię Języka Hebrajskiego!) hebrajskiej wersji tekstu:
הַבֵּט בִּי, אֲנִי יְצוּר נִפְלָא – habet bi, ani jecur nifla – patrz na mnie, jestem pięknym stworzeniem
אֲנִי לֹא הַצַּעֲצוּעַ שֶׁלְּךָ – ani lo ca’acu’a szelach – nie jestem twoją zabawką
אֲנִי לֹא הַפָּאקָה-מְ-פָּאקָה-מְ-פָאק-מְ שֶׁלְּךָ – ani lo hapaka-m-paka-m-pak-m szelcha – nie jestem twoją [tu odgłos gdakania, więc może sens jest taki: nie jestem twoją kurą domową]
עַכְשָׁו לְבֻבַּת הַבַּרְבִּי יֵשׁ מַה לּוֹמַר – achszaw le-bubat ha-barbi jesz ma lomar – teraz Barbie ma coś do powiedzenia
אֲנִי לֹא בֻּבָּה – ani lo buba – nie jestem lalką
יֶלֶד מְטֻפָּשׁ – jeled metupasz – ogłupiony dzieciaku

Eurowizja w Izraelu
sushi a la Neta
Eurowizja w Izraelu
“el al” czyli “wzwyż”… z Netą!

Zwycięski performance- piosenka ma spory potencjał popkulturowy. Już w samym Izraelu powstało mnóstwo memów, innego rodzaju nawiązania do “I’m not your toy” Netty Barzilai też są na porządku dziennym. Poniżej kilka z nich. Izraelska linia lotnicza El Al wrzuciła na instagram obrazek z napisem “Netta, wznieś nas do nieba”: Zamieszanie wokół występu na Eurowizji skłoniło też izraelska sieciówkę kawiarni Cofix do drobnej korekty swojego logo. Jeśli ktoś ma na imię Netta, może przyjść po darmowe sushi w jednym z sushi barów.
Eurowizja w IzraeluNa jednym z memów pojawia się premier Benjamin Netanjahu z loczkami a la Barzilai, a jego nazwisko jest zapisane w ten sposób, żeby w wyraźny zawierało imię “Netta”. Premier nie pozostał dłużny i w kontakcie z dziennikarzami wykonał gest naśladujący Barzilai. Premiera spotkała jednak niemiła niespodzianka ze strony maszyny tłumaczącej. Napisał na twitterze: “Netta, at kapara amitit” (נטע, את כפרה אמיתית). Co znaczy mniej więcej “Neta, jesteś prawdziwym skarbem”, jednak wpis szybko stał się znany, gdyż Bing przetłumaczył go; “Netta, you’re a real cow”. Słowo kapara oznaczało pierwotnie pokutę (i wiązało się zwłaszcza z Dniem Przebłagania- Jom Kipur i z rytuałem kaparot- podczas któwrego ortodoksyjni Żydzi kręcą kogutem wokół głowy, żeby przenieść na niego ludzkie grzechy), w slangu nabrało jednak znaczenia pozytywnego określenia. Przez tłumaczenie automatyczne Bing słowo zostało potraktowane jako dwa słowa zapisywane łącznie: ka- jak, para- krowa). Z pomyłkami wiąże się także historia Abanibi pierwszej izraelskiej piosenki, która była wygrała na Eurowizji (1978). Jednak trzy nieistniejące w języku hebrajskim słowa abanibi obohebev obotabach אבנבי אבוהבב אבותבך pojawiły się w tym utworze celowo (dodano literę bet po spółgłoskach z wyrażenia ani ohew otach אני אוהב אותך kocham cię) jako pewna zabawa językowa, gdy muzycy szukali rytmicznej powtarzającej się frazy. Netta Barzilai postanowiła ją nawet zaśpiewać.
Eurowizja w Izraelu

Eurowizja w Izraelu
Izrael w Eurowizji
Eurowizja w Izraelu
Had gadiya

Na zakończenie Eurowizji Barzilai powiedziała: “Następnym razem w Jerozolimie!”. Niby niezbyt znaczące słowa, przecież konkurs Eurowizji odbywa się w kraju zwycięzcy. Jednak uczta sederowa żydowskiego święta Pesach kończy się życzeniem le-szana ha-baa bi-Jeruszalajim לשנה הבאה בירושליים (‘następnego roku w Jerozolimie’). W dodatku jej słowa padły w Jom Jeruszalajim (Dzień Jerozolimy, pamiątka odzyskania przez Izrael kontroli nad całością Jerozolimy). Nawet jeśli nie było to nawiązanie, może to tak być odbierane w Izraelu.
To też dobry pretekst, żeby przypomnieć o innym incydencie w izraelskiej scenie muzycznej, gdy piosenkarka nawiązała do tego religijnego święta. Podczas seder pesach – uczty pesachowej – śpiewa się wiele tradycyjnych pieśni. Do nich należy m.in. Chad gadija (“Jedno koźlątko”). Piosenka opowiada o kupionym za dwa pieniążki koźlęciu, które zagryzł kot, którego zagryzł pies, który został obity kijem, który spłonął w ogniu, zalanym później przez wodę, którą wypił wół, którego zabił rzeźnik, który na koniec sam został zabity przez Anioła Śmierci. Prosta wyliczanka nabrała wymowy symbolicznej i religijnej, w której koźlę ma reprezentować Żydów prześladowanych przez narody świata. Izraelska piosenkarka Chawa Alberstein w swojej interpretacji utworu dodała jednak wątek z konfliktem izraelsko-palestyńskim, w którym role się obracają i nie do końca już wiadomo kto jest katem, a kto ofiarą. Więcej o tym pisałem na moim fanpejdżu: facebook/KlubHebrajski/ChawaAlberstein.

Eurowizja w Izraelu
Netta Barzilai

0dbierając nagrodę Barzilai zadedykowała ją “wszystkim, którzy walczą o bycie sobą- z szefami, z rządem… którzy próbują  ich stłamsić”. Powiedziała: “wiele razy słyszałam, że nie jestem wystarczająco ładna, wystarczająco mądra, wystarczająco szczupła, żeby robić to, co chce. Jestem taka szczęśliwa! Dziękuję za akceptację różnic między nami. Dziękuję za uczczenie różnorodności”  – dodała. Na pomysł piosenki wpadła podczas akcji #metoo, będącej protestem przeciwko seksualnemu wykorzystywaniu kobiet i ich przedmiotowemu traktowaniu. W wywiadzie mówiła o swojej drodze do finału Eurowizji: wielokrotnie sugerowano jej, że śpiew to coś dla osób szczupłych, oraz skromny strój, żeby się nie rzucała w oczy i że czarny wyszczupla. A tutaj jej pierwsze wystąpienie w telewizji, które zrobiło mega wrażenia na jurorach “Kohaw Nolad”. Neta coverowała w tym konkursie też “What is love” oraz “Hallelujah“.
Przy tej okazji warto wspomnieć o innej zwyciężczyni konkursu Eurowizja. Dana International zaśpiewała w 1998 utwór Diva . Transseksualna artystka śpiewa o swoich przeżyciach, fragment tekstu w angielskiej wersji: “she is all you ever dream to find. On her stage she sings her story; pain and hurts…”).

Eurowizja w Izraelu
Dana International- pierwsza transpłciowa osoba w Eurowizji

Dana (właść. Szaron Kohen) marzyła o występie w tym konkursie już w wieku jedenastu lat, gdy zobaczyła występ Ofry Hazy (drugie miejsce na Eurowizji w 1983). Obie pochodzą z rodzin jemeńskich Żydów. Haza śpiewała: “jeszcze żyję, żyję, żyję, lud Izraela żyje. To piosenka, którą mój dziadek śpiewał wczoraj mojemu tacie, a teraz śpiewam ją ja…”
אני עוד חי חי חי, עם ישראל חי. זה השיר שסבא שר אתמול לאבא והיום אני
 (ani ‘od chaj, chaj, chaj, ‘am Jisrael chai. Ze ha-shir she-saba szar etmol le-aba, we-hayom ani… ).
Ofra Haza, nazywana izraelską Madonną, była ze swoimi utworami chyba najbardziej rozpoznawalną piosenkarką izraelską, współpracowała z Bregoviciem, Iggym Popem itd, dała też własne wykonanie Jeruszalajim szel zahaw i hebrajskie wersje piosenek z różnych bajek (np. z Pocahontas). Zobacz o niej też tutaj: facebook/KlubHebrajski/OfraHaza

Eurowizja w Izraelu

Zwycięstwa takich utworów i wykonawczyń jak Netta i Dana są dosyć ciekawym zjawiskiem, zwłaszcza jeśli ma się na uwadze, że przez długi czas izraelska muzyka, także ta rockowa, była dość grzeczna w treści (często patriotyczna), a wykonawcy byli przykładnymi obywatelami (pierwszy to zmienił prawdopodobnie Aviv Geffen na przełomie lat 80. i 90., lewicowy piosenkarz w stylistyce glam i punk rockowej śpiewający o problemach życiowych, narkotykach i samobójstwie).

Kontrowersje wywołał też w 2000 występ zespołu Ping Pong z piosenką Sameach (Happy): “cały dzień siedzę w tym kibucu […] cały czas tylko depresja i nuda […] cały dzień wojny w tv […] a ja chcę ogórasa […] mam nowego chłopaka i chcę to z nim ciągle robić”. Przed finałem do sieci został wrzucony filmik, na którym dwaj męscy członkowie zespołu się całują; reżyser artystycznym grupy był Eytan Fox, reżyser Yossiego i Yaggera (filmu o miłości dwóch homoseksualnych żołnierzy). Zespół pojawiał się z flagą izraelską i syryjską na znak pokoju (powtórzyli to później na Eurowizji). 0burzone Israeli Broadcasting Authority wycofało poparcie i postanowiło ukarać wykonawców: nie zostali wycofani, ale jeśli chcieli wziąć udział, musieli sami za niego zapłacić i reprezentować samych siebie, a nie Izrael.

Przed Daną International i Nettą Barzilai Izrael zwyciężył dwa razy: piosenką Abanibi w 1978 i piosenką Halleluja w 1979. Druga wygrana oznaczała, że będzie kolejna Eurowizja w Izraelu, jednak ze względu na potencjalne spore obciążenia finansowe, z tego zrezygnowano. Piosenka Balalaika nie została wykonana na konkursie, gdyż miał miejsce w dniu Jom ha-Zikaron (to Dzień Pamięci o żołnierzach i ofiarach terroryzmu). Na Eurowizji wystąpił też w 1974 zespół prog-rockowy Kaweret, w swojej piosence postanowili zawrzeć protest przeciwko Gołdzie Meir i wyraz poparcia dla utworzenia państwa palestyńskiego. W 1987 roku Izrael reprezentował zespół złożony z komików Lazy Bums/ ha-Batlanim – izraelski minister kultury rozważał wówczas rezygnację ze stanowiska. Tutaj ich utwór w wersji szwedzkiej. W 2007 w utworze Push the Button pojawił się nawiązanie do zasobów nuklearnych Iranu (Ahmedinejad w każdej chwili może “push the button”), co jest ciekawe biorąc pod uwagę świeżą akcję Mossadu (wykradzenie irańskich dokumentów zbrojeniowych). W 2009 Izrael reprezentowały Arabka i Żydówka, ich piosenka There Must Be Another Way z fragmentami po angielsku, hebrajsku i arabsku stanowiła odpowiedź na konflikt izraelsko- palestyński. 

Na YouTubie można przesłuchać nawet całej playlisty z izraelskimi utworami wykonywanymi podczas Eurowizji (zachowana chronologia). Dostępny jest też krótki przegląd zwycięskich utworów na Eurowizji ze wszystkich lat. A kolejna Eurowizja w Izraelu już w 2019, tym razem w Tel Awiwie, a nie Jerozolimie.

Eurowizja w Izraelu

Eurowizja w Izraelu

Paweł Chról

Filozof, judaista, pracuje na codzień z hebrajskim. Interesuje się antropologią i filozofią języka, filozofią podmiotowości, a także żydowską tradycją religijną. Organizator I Ogólnopolskiego Kongresu Młodych Badaczy Semitystów. Niedługo ukaże się jego przekład z hebrajskiego "Zbawienia przez grzech" Gershoma Scholema w Bibliotece Kwartalnika Kronos. Prowadzi stronę Klub Hebrajski – https://www.facebook.com/KlubHebrajski