Jak działają hebrajskie rdzenie?
Jak działają hebrajskie rdzenie?

Jak działają hebrajskie rdzenie?

Kipa (kopuła, sklepienie, jarmułka, pagórek…)  i kaf (dłoń, łyżka, nazwa litery)
– co je łączy i jak działają hebrajskie rdzenie?

Specyfiką języka hebrajskiego (i innych języków semickich) jest to, że gramatyka opiera się w nim na rdzeniach (l.poj  ‘szoresz’, l.mn. ‘szoraszim’). Są to najczęściej trzy spółgłoski, występują jednak również rdzenie dwu- i czteroliterowe; część badaczy (takie sugestie znajdują się np. w gramatyce bibliljnej Geseniusa) uważa, że pierwotnie występowały rdzenie dwuliterowe, które przeszły w trzyliterowe typowe dla znanego już nam języka hebrajskiego.

Rdzeniowi towarzyszy pewna idea, która dopiero następnie rozwija się w konkretne wyrazy. Wyrazy tworzymy dodając odpowiednie formanty lub wstawiając odpowiednie samogłoski. Tak więc to, co pojawi się w danym wyrazie poza samym rdzeniem zależy przede wszystkim od zależności syntaktyczno- semantycznych. Przypomina to nieco puzzle: jeśli chcę uzyskać z rdzenia כ-ת-ב (K-T-W) czasownik ‘pisał’ wstawiam odpowiednie samogłoski i uzyskuję: כתב (‘kataw’- ‘pisał’; podobnie: נפל-  ‘nafal’- ‘upadł’, נתן- ‘natan’- ‘dał’); jeśli dodam do tego końcówkę uzyskam też inne osoby, np. 1 os. l. poj.: כתבתי (‘katawti’- pisałem), נפלתי (‘nafalti’- ‘upadłem’). Możemy też uzyskać inne odmiany (a więc min. formę intensywną/ zwykłą2, sprawczą, zwrotną, formy bierne), rzeczowniki (w tym nazwy czynności) i przymiotniki (np. כתיב ‘katiw’- ‘pisalny’ i podobnie: קריא ‘kari’- ‘czytelny’, אכיל ‘achil’- ‘jadalny’). W podręcznikach wyjaśnia się odmiany najczęściej właśnie na przykładzie rdzenia כ-ת-ב (k/ch—t—b/w):

Jak widać, dzięki różnym zabiegom i skojarzeniom z danego rdzenia uzyskujemy w języku hebrajskim bardzo wiele wyrazów. Przyjrzyjmy się przykładowemu hebrajskiemu rdzeniowi i towarzyszącemu mu polu semantycznemu. Tym razem wybór pada na przykład, który pokazuje jak szerokie może być pole semantyczne danego rdzenia- dlatego może nie jest to dobry przykład do wprowadzania zasad gramatycznych języka hebrajskiego, ale być może wywoła pewien zamęt:), zaskoczenie i zaciekawienie. Natomiast tematyka rdzeni zostanie jeszcze szerzej dokładniej opisana i będzie wielokrotnie wracać w kolejnych wpisach.

כיפה (‘kipa‘) oznacza szereg zdawałoby się niepowiązanych rzeczy: kipę (myckę/jarmułkę), kopułę, sklepienie niebieskie (כיפת השמים ‘kipat ha-szamajim‘), Kopułę na Skale (כיפת הסלע ‘kipat ha-sela’), górkę/ pagórek…Jak działają hebrajskie rdzenie?

כיפה (‘kipa‘) to w hebrajskim biblijnym też liść palmy, który sprawiał wrażenie otwartego i nieco zgiętego (‘kafuf‘ כפוף) niczym dłoń (‘kaf‘ כף), stąd zresztą podobno wzięło się następnie słowo kopuła. Dla porównania można zwrócić uwagę na podobną zależność w języku angielskim: ‘palm‘ to zarówno ‘dłoń‘ jak i ‘palma‘. Podobne konotacje do kipy (jarmułki) ma w języku arabskim ‘kefija’, czyli chusta tradycyjnie zakładana na głowę.

Z kolei כָּפָה (kafa)  ‘zmusił’ także opiera się na tym samym rdzeniu, a to stąd, że domeną źródłową dla myślenia o przymusie było tu fizyczne użycie siły za pomocą rąk lub zginanie (כפף ‘kafaf‘ zgiął‘, talmudycznie także ‘zmusił‘; כופף ‘kofefzgiął, skrzywił‘)/ uginanie się wobec czegoś (התכופף hitkofef‘  ‘schylił się, zgiął się’, a także właśnie ‘ugiął się‘).’ Stąd כפיה (‘kfija‘) to kompulsja. אכף (‘achaf‘) to narzucić, wymusić, wyegzekwować.

Podobne pochodzenie ma też hebrajska literka kaf/ chaf (כף), która kształtem ma przypominać dłoń (כ), a także כפפה‏ (‘kfafa’) czyli rękawiczka i כפית (‘kafit‘) łyżeczka.

Warto też pamiętać, że ‘kaf‘ (כף) oznacza zarówno dłoń (כף יד ‘kaf jad‘) jak i stopę (כף רגל ‘kaf regel‘), a także łapkę innego zwierzęcia (części ciała ludzkie i zwierzęce określamy tak samo, a więc w hebrajskim: głowa= łeb, ręka/ noga= łapa, paznokcie= pazury/ szpony, bez rozróżniania), a nawet łyżkę (która jest wklęsła w podobny do dłoni sposób).

Do innych terminów bazujących na słowie ‘kipa‘ należą dwa obiekty izraelskie: Żelazna Kopuła (כפת ברזל, kipat barzel), czyli izraelski system obrony powietrznej, a także Kopuła na Skale (כיפת הסלע kipat ha-sela), muzułmańskie sanktuarium na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie, które po arabsku ma dość podobną nazwę Kubbat as-Sachra ( ‏قبة الصخرة‎,). W tych złożeniach dwóch rzeczowników żeńska koncówka wyrazu ‘kipa‘ przyjmuje nieco zmienioną formę: ‘kipat‘. W slangu izraelskim również na żołądź penisa mówi się ‘kipa‘.

Na pokrewnych rdzeniach mogą się opierać wyrazy הקיף, ‘hikif‘ otaczał, zawierał‘, גפף ‘gafaf’ (‘otaczać’, ‘obejmować’, ‘przylegać’). Natomiast co do wyrazów takich jak גוף ‘guf’ (‘ciało’, osoba w gramatyce) i גב ‘gaw’ (‘plecy’) jest to raczej przypadkowa zbieżność brzmienia. Podobnie brzmi również słowo ‘kupa‘, czyli ‘puszka‘ (jak w ‘kupat cedaka‘ קופת צדקה- dsł. ‘puszka ofiarna’), lub bardziej współcześnie ‘kasa‘ (jak w: ‘kupat cholim’ קופת חולים- ‘kasa chorych’, co przypomina niemieckie ‘Krankenkasse‘). ‘Kupat cedaka‘ była tradycyjną instytucją w gminach żydowskich, zajmującą się wsparciem dla biedniejszych członków społeczności, stąd też wywodzi się nazwa jednej z synagog- Synagoga Kupa na Kazimierzu została ufundowana z datków z przeznaczeniem dla biedniejszych Żydów. Do dzisiaj ‘kupat cedaka‘ oznacza fundusz charytatywny, a z tym powiązana jest właśnie izraelska Kasa Chorych zajmująca się świadczeniami medycznymi z pieniędzy podatników.

Zobacz też (i włącz się do dyskusji) na prowadzonej przeze mnie stronie fb: Klub Hebrajski/kaf i kipa, a także przeczytaj artykuł na temat Chanuki!

Paweł Chról

Organizator I Ogólnopolskiego Kongresu Młodych Badaczy Semitystów w 2014 roku. W 2018 ukaże się jego przekład z hebrajskiego Zbawienia przez grzech Gershoma Scholema w Bibliotece Kwartalnika Kronos. Filozof, judaista, tłumacz języka hebrajskiego. Interesuje się antropologią i filozofią języka, filozofią podmiotowości, a także żydowską tradycją religijną. Prowadzi stronę Klub Hebrajski – https://www.facebook.com/KlubHebrajski